Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz

Identifier
MF942761
Language of Description
Dutch
Dates
1 Jan 1940 - 31 Dec 1944
Level of Description
Fonds
Source
EHRI Partner

Extent and Medium

55 meter (9170 inventarisnummers)

Biographical History

Het Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz

Op 29 mei 1940 werd een decreet van Hitler van kracht waarmee Nederland een politiek civiel bestuur in de vorm van een Reichskommissariat kreeg. De titel Reichskommissar gaf aan, dat deze vorm van bezettingsbestuur een voorlopige regeling was en dat in de toekomst een nauwere band met het "Reich" tot stand gebracht moest worden . Reichskommissar werd de Oostenrijker dr. Arthur Seyss-Inquart. Zijn bestuur had een toezichthoudend karakter (Aufsichtsverwaltung): het controleerde en leidde de Nederlandse bestuursorganen. Op civiel (dus niet op militair) terrein had Seyss-Inquart, als gemachtigde van Hitler, de hoogste regeringsverantwoordelijkheid . Zijn verordeningen 3/1940 en 4/1940 functioneerden als een bezettingsgrondwet .

Het onder Seyss-Inquart staande Nederlandse bestuur werd geleid door de ambtelijke hoofden van de departementen, de secretarissen-generaal. De regering, koningin en ministers, verbleef in ballingschap in Londen. Voor het toezicht op de Nederlandse bestuursorganen werden vier Generalkommissariate in het leven geroepen:
* het Generalkommissariat für Finanz und Wirtschaft (financiën en economie) onder leiding van dr. Hans Fischböck
* het Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (openbare orde en veiligheid) onder leiding van Hanns Albin Rauter
*het Generalkommissariat zur besonderen Verwendung (bijzondere aangelegenheden) onder leiding van Fritz Schmidt
* het Generalkommissariat fürVerwaltung und Justiz (bestuur en justitie) onder leiding van dr. Friedrich Wimmer.

Het Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz had zijn standplaats lange tijd in Den Haag. Een deel van de hoofdafdeling Justiz bevond zich aan de Lange Vijverberg, een ander deel in het gebouw (Plein 2b) waar toen het Departement van Justitie was gevestigd. Vanaf herfst 1943 tot kort voor het einde van de bezetting waren de meeste afdelingen in Apeldoorn gevestigd.

Onder het Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz vielen wetgeving, binnenlands bestuur en justitie (met uitzondering van politiezaken), cultuur, onderwijs, kerkelijke aangelegenheden, volksgezondheid en jeugdzorg.

Friedrich Wimmer.

De uit Oostenrijk afkomstige dr. Friedrich Wimmer (1897 - 1965) stond aan het hoofd van het Generalkommissariat. Daarnaast werd hij benoemd tot permanente plaatsvervanger van Seyss-Inquart. Hij had twee doctorstitels, kunstgeschiedenis en rechten, en was gespecialiseerd in staatsrecht. Hij werkte mee aan de staatsrechtelijke vormgeving van de Anschluss van Oostenrijk. Wimmer was een persoonlijke vriend van Seyss-Inquart aan wie hij een groot deel van zijn carrière te danken had .

In juni 1940 begon hij als Generalkommissar für Verwaltung und Justiz met het opzetten van zijn organisatie. Er kwamen vijf hoofdafdelingen, die op hun beurt werden verdeeld in onderafdelingen. De hoofdafdelingen waren
* Hauptabteilung für algemeine Angelegenheiten
* Hauptabteilung Inneres
* Hauptabteilung Erziehung und Kirchen
* Hauptabteilung Justiz
* Hauptabteilung Wissenschaft, Volksbildung und Kulturpflege.

Daarnaast waren er de Stab, de staf van het Generalkommissariat, en de Zentralkanzlei waar in- en uitgaande stukken geregistreerd, gedistribueerd en na afhandeling bewaard werden.
Informatie over de organisatie en de taak van de Hauptabteilungen is te vinden op de desbetreffende plaats in de inventaris.

De inventaris is in 2004 vervaardigd door de Centrale Archief en Selectiedienst. De inleidende teksten zijn in 2004 geschreven door drs. Annemieke van Bockxmeer.

Archival History

Geschiedenis van het archief

1940-1945
Tot november 1941 kende het Generalkommissariat een centrale afdeling waar in- en uitgaande stukken geregistreerd, gedistribueerd en na behandeling bewaard werden: de Zentralkanzlei. De snelle uitbreiding van het Generalkomissariat en de ruimtelijke spreiding hadden tot gevolg dat de afdelingen een eigen registratuur invoerden en de stukken zelf gingen bewaren. Ze vroegen stukken op uit het archief van de Zentralkanzlei die op het werk van hun afdeling betrekking hadden en voegden die toe aan het eigen archief. Daarom is het mogelijk dat zich in het archief van een afdeling stukken bevinden met het registratuurkenmerk Z van Zentralkanzlei. Deze gang van zaken werd door een circulaire van 29 november 1941 (Z 101 St/41) van Wimmer gelegaliseerd. In dit stuk decreteerde hij de opheffing van de Zentralkanzlei. Voortaan moesten alle Hauptabteilungen en Abteilungen zelf hun stukken 'Kanzlei-und registraturmässig' behandelen. De stukken die door de Stab afgehandeld en bewaard werden, kregen het registratuurkenmerk St., voorafgegaan door documentnummer en gevolgd door jaartal .

Het enige bekende ordeningsplan voor het archief van het Generalkommissariat is van 1944. Uit een brief van 30 september 1944 aan Wimmer van dr. B. Vollmer, hoofd van de afdeling Achivwesen van de Hauptabteilung für allgemeine Angelegenheiten, blijkt dat op die datum al delen van het archief van de vier Generalkommissariate vernietigd waren. Vollmer stelde voor de stukken die niet vernietigd waren op Duits grondgebied in veiligheid te brengen, bijvoorbeeld in het Amtsgericht Ibbenbüren of in het staatsarchief van Münster. Een groot aantal stukken van het Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz kwam inderdaad, via Apeldoorn, in Ibbenbüren terecht. Een groot deel van het archief van de Hauptabteilung Justiz werd op een onbekend tijdstip ook naar Ibbenbüren gestuurd, maar kwam daar niet aan en belandde in het Amtsgericht in Leer.

Wimmer heeft na de oorlog verklaard, dat tijdens de bezetting eens in de zoveel tijd stukken werden vernietigd op last van de Präsidialabteilung van het Reichskommissariat .

Op de stukken staan aantekeningen. Daarom is het goed te weten, dat binnen het Reichskommissariat alleen Seyss-Inquart een groen potlood mocht gebruiken voor aantekeningen op officiële stukken. Schmidt koos de kleur bruin ('das Braun der Partei'), Wimmer oranje. Daarover zei hij later:"'Das war ein Zufall. Sie müssen nicht denken dass es aus besonderer Sympathie für Königin Wilhelmina war" .

Na 1945
Delen van het archief van het Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz werden na de bevrijding in het gebouw Lange Vijverberg 8 in Den Haag aangetroffen. Van daaruit gingen ze naar het Bureau Nationale Veiligheid (de latere BVD) en de Politieke Recherche Afdeling (PRA). Daarna ging een deel van het materiaal naar het RIOD dat in die tijd ook een bureau in Den Haag had. Het andere deel werd gebruikt als onderzoeks- en bewijsmateriaal in het kader van de Bijzondere Rechtspleging en raakte zodoende verspreid over dossiers van personen die (mogelijk) strafbare feiten tijdens de bezetting hebben gepleegd .

In november 1946 troffen medewerkers van het RIOD in het gebouw van het Amtsgericht van Ibbenbüren in Westfalen een grote hoeveelheid documenten aan. Het betrof de bijna volledige archieven van de afdelingen Veterinärwesen en Gnadensachen, grote delen van de archieven van de afdeling Rechtssetzung und Staatsrecht en de hoofdafdeling Erziehung und Kirchen en daarnaast nog kleine fragmenten van andere archieven.

Maart 1947 ontving het RIOD van de PRA afdeling Utrecht onder meer een pak stukken van de Generalkommissar für Verwaltung und Justiz (i.c. verzoeken tot vrijstelling voor het inleveren van radiotoestellen) en in 1948 kwam een zending boeken, tijdschriften en archiefstukken binnen van het Bureau Nationale Veiligheid, Kneuterdijk 7 in Den Haag. Een gedeelte van de stukken behoorde tot het archief van het Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz.

In Ibbenbüren werden in 1949 wederom bescheiden aangetroffen uit het archief van Verwaltung und Justiz. In dezelfde periode kwamen de archiefbestanddelen van de Hauptabteilung Justiz die voor 1945 in Leer terecht waren gekomen, ook naar het RIOD. Uiteindelijk is van alle afdelingen van het Generalkommissariat archiefmateriaal naar het NIOD gekomen .

Op 4 december 2001 werd door het Bundesarchiv Koblenz (Duitsland) een aantal archiefbestanden aan het NIOD overgedragen. In het bestand R 83 NL (Reichskommissar für die besetzten niederländischen Gebiete) bevonden zich stukken van de Abteilung Archivwesen en de Hauptabteilung Erziehung und Kirchen. Zij zijn tijdens de bewerking aan het archief toegevoegd. Meer informatie over de totstandkoming van de huidige inventaris is te lezen onder de rubriek "Verantwoording van de bewerking".

Gegevens over de archieven van de afzonderlijke Hauptabteilungen zijn te vinden bij de beschrijving van de stukken van de betreffende afdeling.

Voor de beschrijving van de geschiedenis van het archief en de deelarchieven van het Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz is gebruik gemaakt van het onderzoek dat drs. Lieke Janssen in 2000 als voorbereiding op de bewerking van het archief heeft gedaan.

Conditions Governing Access

Openbaarheid

Het archief is in zijn geheel beperkt openbaar. Het is slechts raadpleegbaar na verkregen toestemming van de directeur van het NIOD. Voor bezoekers die deze toestemming willen hebben, ligt een formulier bij de balie van de studiezaal van het NIOD.

Publication Note

Bolhuis J.J. e.a. (red.), Onderdrukking en verzet: Nederland in oorlogstijd deel 1-4 (Arnhem en Amsterdam 1949-1954)

Frijtag Drabbe Künzel G. von, Het recht van de sterkste: Duitse strafrechtspleging in bezet Nederland (Amsterdam 1999)

Hermans H.C.L., Om des gewetens wille: de geschiedenis van een arrest in oorlogstijd (Leeuwarden 2003)

Hirschfeld G., Bezetting en collaboratie: Nederland tijdens de oorlogsjaren 1940-1945 (Haarlem 1991)

In 't Veld N.K.C.A., De SS en Nederland (Amsterdam 1987)

Jong L. de, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog deel 4, 7 en 8 ('s Gravenhage 1969-1994)

Kwiet K., Rijkscommissariaat Nederland: mislukte poging tot vestiging van een nationaal-socialistische orde (Baarn 1969)

Micheels S., 15 mei 1941: de oprichting van de Rijksdienst voor het Nationale Plan (Delft 1978)

Notities voor het geschiedwerk no. 91, Het ontstaan van het Duitse Rijkscommissariaat voor Nederland (Amsterdam z.d.)

Notities voor het geschiedwerk no. 78, De positie van de secretarissen-generaal tijdens de bezetting (Amsterdam z.d.)

Notities voor het geschiedwerk no. 16, Opzet en structuur van het Duitse Rijkscommissariaat in Nederland (Amsterdam z.d.)

Stroom G. van der, Duitse strafrechtspleging in Nederland en het lot der veroordeelden ('s-Gravenhage 1982)

Verordnungsblatt für die besetzten Niederländischen Gebiete / Verordeningenblad voor het bezette Nederlandsche Gebied (Den Haag 1940-1945)

Note(s)

  • Generalkommissar für Verwaltung und Justiz, Friedrich Wimmer, was belast met zaken betreffende wetgeving, binnenlands bestuur, justitie - met uitzondering van alle politiezaken - cultuur, onderwijs, religie, volksgezondheid en jeugdzorg. Ten aanzien van het Nederlandse bestuursapparaat strekten de bemoeienissen van de Generalkommissar zich uit tot het departement van Binnenlandse Zaken, het departement van Opvoeding, Wetenschappen en Cultuurbescherming en het departement van Justitie. Wimmer trad tevens op als plaatsvervanger van Seyss-Inquart. Ten aanzien van de civiele rechtspraak, die onder de competentie van Wimmer viel, werden het Ober- en het Landesgericht ingesteld.

  • Deze stukken zijn beperkt openbaar. Zij zijn slechts raadpleegbaar na verkregen toestemming van de directeur van het NIOD. Voor bezoekers die deze toestemming willen hebben, ligt een formulier bij de balie van de studiezaal van het NIOD.

  • verwante archieven en collecties

  • Archief 001 Wehrmachtbefehlshaber in den Niederlanden
    [in dit archief bevinden zich dossiers van strafzaken die door een van de Duitse militaire rechtbanken in Nederland in behandeling werden genomen]

  • Archief 014 Reichskommissar für die besetzten niederländischen Gebiete

  • Archief 020 Generalkommissariat für Finanz und Wirtschaft

  • Archief 061 Generalkommissariat zur besonderen Verwendung

  • Archief 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen
    [met betrekking tot de werkzaamheden van de Entscheidungsstelle über die Meldepflicht aus Verordnung 6/41 zijn met name de deelarchieven van het Judenreferat IV B 4 en de Zentralstelle für jüdische Auswanderung van belang]

  • Archief 088, Arbeitsbereich der NSDAP in den Niederlanden
    [n dit archief is informatie te vinden betreffende de Nationalsozialistische Volkswohlfahrt. Deze organisatie speelde een rol bij de verzorging van vrouwen die van een kind met een Duitse vader waren bevallen]

  • Archief 101 a, K.J. Frederiks
    [Frederiks (1881-1961) was van 1931 tot september 1944 secretaris-generaal van het departement van Binnenlandse Zaken]

  • Archief 182 c, A.N. Kotting
    [Kotting (1911-1972), advocaat in Amsterdam, heeft zich tijdens de oorlog beziggehouden met verzoekschriften van joden, gericht aan het Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz, Abteilung innere Verwaltung. Door middel van valse verklaringen, uittreksels uit geboorteregisters, stempels e.d. heeft hij een groot aantal joden kunnen helpen.]

  • Collectie 214 Personalakten uit tuchthuizen en gevangenissen
    [procesdossiers van Duitse rechtbanken in Nederland]

  • Collectie 216 b en d, Departement van Binnenlandse Zaken

  • Collectie 800 Geschiedenis Inventarisatie [hierin: J.R. de Groot, Notitie betreffende het archief van de zg. Stab van het Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz, 1952 en J.R. de Groot, Voorstel tot ordening van de archieven van de Duitse rechterlijke macht in Nederland, 1951]

  • Collectie Documentatie I Personen (dossier Hans Georg Calmeyer, no. 271)
    [in dit dossier bevindt zich ook het Gutachten over de werkzaamheden van H.G. Calmeyer van G. von Frijtag Drabbe Künzel, Amsterdam 2000]

  • Collectie Documentatie I Personen (dossier Friedrich Wimmer, no. 1898)

  • Collectie Documentatie II Zaken (dossier Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz, no. 258)

  • Fernsprechverzeichnis der Dienststellen des Reichskommissars für die besetzten niederländischen Gebiete, Deutsches Fernmeldeamt (Den Haag, 1 juni 1941)

  • verwante archiefinstellingen

  • Nationaal Archief
    Prins Willem-Alexanderhof 20
    2595 BE Den Haag
    tel: 070 - 331 54 00

  • Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR)
    [in dit archief bevinden zich verspreid over de dossiers stukken uit onder andere het oorspronkelijke archief van de Generalkommissar für Verwaltung und Justiz. De documenten werden gebruikt als onderzoeks- en bewijsmateriaal in het kader van de Bijzondere Rechtspleging. Aan het raadplegen van het CABR zijn vanwege de bescherming van de privacy voorwaarden verbonden. Informatie hierover wordt gegeven door het Nationaal Archief]

    Archief van het Binnenlands Bestuur van het ministerie van Binnenlandse Zaken
    [stukken met betrekking tot de NSB, het Nederlands Arbeidsfront, de Kultuurkamer, de wederopbouw, zuivering en rechtsherstel, de Nederlandse Landstand, burgemeesterdossiers (benoemingen, herbenoemingen, ontslagen) en stukken betreffende Bureau Openbare Orde en Veiligheid]

    Archief van het departement van Justitie

  • Centraal Bureau voor Genealogie
    Postbus 11755
    2502 AT Den Haag
    tel: 070 - 315 05 00

  • Op het Centraal Bureau voor Genealogie zijn ca. 5000 dossiers aanwezig van de Rijksinspectie voor de Bevolkingsregisters. Gezien hun aard worden zij vaak Calmeyer-dossiers genoemd, al zijn ze dit feitelijk niet. Aan het raadplegen van deze dossiers zijn vanwege de bescherming van de privacy voorwaarden verbonden. Informatie hierover wordt gegeven door het CBG.

Process Info

  • Verantwoording van de bewerking

  • Achtergronden van de bewerking
    Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) bood in april 2000 het archief van de Generalkommissar für Verwaltung und Justiz aan de Centrale Archief Selectiedienst (CAS) te Winschoten ter bewerking aan, die deze in de periode 2000-2002 uitvoerde. Aanvankelijk was het de bedoeling dat dit archief tegelijkertijd met het archief van de Generalkommissar für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer) zou worden bewerkt. Reden hiervoor was dat beide archieven tot de meest geraadpleegde archieven van het NIOD behoren, die men het liefst zo kort mogelijk aan het gebruik op de studiezaal wilde onttrekken. Na overleg werd echter uiteindelijk besloten het archief van de Generalkommissar für Verwaltung und Justiz als pilot-archief te gebruiken. Daarbij was de gedachte, dat gezien de complexiteit van dit archief, alle eventueel voorkomende problemen zich tijdens de proefbewerking zouden manifesteren. Met de aldus opgedane kennis zou het eenvoudiger zijn de bewerking van de zeven andere Duitse overheidsarchieven, waaronder dat van de Generalkommissar für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer), ter hand te nemen.

  • Verantwoording
    Ten aanzien van de bewerking van het archief vormden de bestaande beschrijvingen het uitgangspunt. Van dit principe werd alleen afgeweken wanneer oude omschrijvingen niet correspondeerden met de inhoud van het dossier of als stukken niet eerder beschreven waren. Daar waar mogelijk werden soortgelijke dossiers onder verzamelbeschrijvingen geplaatst. Wat de rubrieksindeling in de nieuwe inventaris betreft, werd met het NIOD afgesproken dat deze - daar waar nodig - werd aangepast aan de organisatie en uitvoering van de taak van de Generalkommissar.

    Het institutionele onderzoek dat door het NIOD en de CAS werd gedaan vindt zijn weerslag in de door het NIOD geschreven inleiding op de inventaris en in de aangepaste rubrieksindeling. Ook komt het voor dat bepaalde Abteilungen in de nieuwe inventaris in een andere hiërarchische volgorde zijn geplaatst omdat aanvullend onderzoek, dat tijdens de bewerking door de CAS werd gedaan, heeft aangetoond dat de keuze voor de onderverdeling kon worden verbeterd. De meest ingrijpende verandering heeft plaatsgevonden in het archiefgedeelte van de Hauptabteilung Justiz. Alle justitiedossiers zijn nu geordend in overeenstemming met het "Voorstel tot ordening van de archieven van de Duitse rechterlijke macht in Nederland", dat RIOD-medewerker J.R. de Groot in de jaren vijftig schreef, maar dat niet eerder volledig werd uitgevoerd.

    In de nieuwe toegang is een concordantie opgenomen om te zorgen dat verwijzingen in bestaande publicaties, gebaseerd op de eerdere indeling van het archief, teruggezocht kunnen worden.

  • Aanvullingen en vernietigingsbeleid
    Aangezien het archief ten tijde van de Duitse bezetting in Nederland in de periode 1940-1945 werd gevormd, geldt dit bestand volgens de door het Nationaal Archief opgestelde normen als oorlogsgerelateerd. Dat is ook de reden dat er tijdens de bewerking niets uit de archieven voor vernietiging is aangewezen. Tijdens de bewerking werd tussentijds een aantal archiefbescheiden, die in het kader van archievenruil van 2001 door het Bundesarchiv te Koblenz werden teruggegeven, aan het archief toegevoegd. De toegevoegde stukken zijn door middel van de concordantie terug te vinden.

    Van de oorspronkelijke 56,4 meter te bewerken archief van de Generalkommissar für Verwaltung und Justiz werd uiteindelijk 55 meter archief aan het NIOD geretourneerd. Het (geringe) verlies van 1,4 meter op de oorspronkelijk aangeboden hoeveelheid archief heeft te maken met het comprimeren van de archiefbescheiden in standaard archiefdozen tijdens het overpakken.

    Na beschrijving door de CAS omvatte het archief 9161 inventarisnummers.