Kabinet van het Departement van Binnenlandse Zaken

Identifier
MF2058017
Language of Description
Dutch
Dates
1 Jan 1933 - 31 Dec 1945
Level of Description
Fonds
Source
EHRI Partner

Extent and Medium

8,125 meter (713 inventarisnummers)

Biographical History

Geschiedenis

Lijst-Frederiks en Lijst-Van Dam
Het Plan-Frederiks was een bestek uit de Tweede Wereldoorlog dat was bedacht en opgesteld door de Nederlandse secretaris-generaal K.J. Frederiks. In het kort kwam het erop neer dat een bepaalde groep in Nederland verblijvende joden door de Duitse bezetter zou worden beschermd in verband met de maatschappelijke betekenis die zij voor de Tweede Wereldoorlog voor Nederland of Duitsland hadden gehad. In deze groep zaten onder anderen voormalige NSB'ers, gemengd gehuwden en kunstenaars.

In oktober 1941 werd de basis van Plan-Frederiks gelegd. Duitsland voerde een antisemitische politiek, hetgeen inhield dat alle joden op vrij korte termijn de dood zouden moeten vinden. Karel Johannes Frederiks, die tijdens de Tweede Wereldoorlog secretaris-generaal van het Departement van Binnenlandse Zaken was, werd door vijf bevriende joden benaderd met de vraag of hij geen uitweg voor ze wist. De ambtenaar begon hierop met het samenstellen van een lijst met joden die beschermd zouden moeten worden, omdat zij op wat voor manier ook een grote bijdrage geleverd hadden aan de wording van het Derde Rijk. Met deze lijst wendde Frederiks zich tot de Höhere SS- und Polizeiführer Hans Albin Rauter. Rauter weigerde daar iets mee te doen, en om die reden stemde Generalkommissar zur besonderen Verwendung Fritz Schmidt, de rivaal van Rauter, toe. Ook Reichskommissar Arthur Seyss-Inquart gaf toestemming: Frederiks' plan mocht worden uitgevoerd.

Joodse tehuizen in Barneveld en Doetinchem
De lijst van Karel Johannes Frederiks bevatte op het moment dat hij toestemming vroeg hooguit honderd namen. Ook Jan van Dam, secretaris-generaal van het Ministerie van Opvoeding, Wetenschap en Cultuurbescherming, zou een lijst opstellen. De lijsten van Frederiks en Van Dam werden gedurig aangevuld en het aantal bewoners steeg gestaag tot rond de 675. Op het departement van Van Dam behandelde de kabinets-chef prof.mr. A.L. de Block de aanvragen, bij Binnenlandse Zaken was dat een ambtenaar van de Afdeling Openbare orde en Veiligheid, mr. S. Kloosterman. Het plan van Frederiks, waarvan deze lijst-Frederiks en lijst-Van Dam onderdeel waren, hield in dat een groep geselecteerde joden in een drietal grote panden in Gelderland geïnterneerd zou worden. Deze panden waren Villa Bouchina te Doetinchem, Huize De Schaffelaar te Barneveld en Huize De Biezen te Ede. Omdat de burgemeester van Ede, Theodorus Christiaan Dierendonck, zéér antisemitisch was en dus niet mee wilde werken aan Plan-Frederiks, werd de grens tussen Barneveld en Ede zodanig verlegd, dat ook Huize De Biezen in Barneveld kwam te liggen. De burgemeester van Barneveld was op dat moment de progressievere Joachim Westrik.

Op 18 december 1942 nam de eerste groep zijn intrek in het leegstaande kasteel 'De Schaffelaar'. De Nederlandse oud-officier E. Wolthuis trad op als directeur, bijgestaan door zijn adjunct-directeuren D.J. Spanjaard en H.L.L. Reints. Duiters lieten zich zelden zien; tot op 29 september 1943 de Ordnungspolizei voorreed. De bewoners werden overgebracht naar Westerbork waar een eind kwam aan hun bevoorrechte positie. Op 4 september 1944 ging het merendeel van de Barnevelders op transport naar Theresienstadt. De meesten van hen overleefden de oorlog.

Op 28 mei 1940 begonnen de Duitsers met het in hechtenis nemen van Nederlanders. Meestal was de reden hiervoor niet bekend. Het merendeel van deze opgepakte mensen werd na een paar dagen weer vrij gelaten. In latere jaren varieerden de vergrijpen van verduistering tot sabotages. De verslaglegging is tot eind augustus 1944. Toen werden ook mensen opgepakt om als gijzelaar te dienen.

Archival History

periode van ontstaan

(1933) 1939-1945

beheersgeschiedenis/overbrenging naar het RIOD

De documenten over de Joodse Tehuizen in Barneveld en Doetinchem zijn in oktober 1988 door de secretaris-generaal van het Ministerie van Binnenlandse Zaken J.J. van Aartsen geschonken aan het toenmalige RIOD.

In november dat jaar droeg de secretaris-generaal ook de stukken over met betrekking tot de ariërverklaring voor politieambtenaren en brandweermannen, de rijwielverordening en aanplakborden en -biljetten.

Acquisition

wettelijke status

Het archief is in 1998 door het NIOD formeel overgedragen aan het Nationaal Archief en sindsdien in beheer bij het NIOD.

Scope and Content

aard van de archiefbestanddelen

Geschreven en getypte documenten, geen bijzondere handschriften.

Appraisal

selectie, vernietiging en bewerking

Aangezien het archief van het Kabinet van het Departement van Binnenlandse Zaken als oorlogsgerelateerd kan worden aangeduid, is er tijdens de bewerking niet in geselecteerd. Het archief is dan ook in zijn geheel bewaard.

Accruals

aanvullingen

Aanvullingen worden niet verwacht.

Conditions Governing Access

Openbaarheid

Het archief is in zijn geheel beperkt openbaar. Het is slechts raadpleegbaar na verkregen toestemming van de directeur van het NIOD. Voor bezoekers die deze toestemming willen hebben, ligt een formulier bij de balie van de studiezaal van het NIOD.

Alleen inventarisnummer 523 is slechts raadpleegbaar na verkregen schriftelijke toestemming van de directeur van het NIOD. Onderzoekers kunnen zich daartoe schriftelijk wenden tot de directeur van het NIOD.

Conditions Governing Reproduction

reproductiebeperkingen

Behoudens de algemene regels voor het vermenigvuldigen van stukken gelden geen beperkingen voor de reproductie.

Physical Characteristics and Technical Requirements

materiële staat

De materiële toestand van de archiefstukken verzet zich niet tegen gebruikelijke raadpleging van de originelen in de studiezaal van het NIOD.

Publication Note

Crebolder G., Een eiland van rust...; de joodse tehuizen "De Schaffelaar"en De Biezen" (Barneveld 1987)

Heijden C. van der, Joodse NSB'ers: de vergeten geschiedenis van Villa Bouchina in Doetinchem (Utrecht 2006)

Munnick A.H.B. de, Uitverkoren in uitzondering? Het verhaal van de Joodse Barneveld-groep 1942-1945 (Barneveld 1991)

Polak M., What world is left 2008)

www.villabouchina.nl

Note(s)

  • Joden die vermeld waren op de lijsten van de secretarissen-generaal Frederiks en Van Dam genoten een beschermde status zolang zij in de Joodse tehuizen in Barneveld en Doetinchem verbleven. Het kabinet van het Departement van Binnenlandse zaken vertegenwoordigde hun belangen. Daarnaast ontving het kabinet meldingen van burgemeesters over in hechtenis genomen personen, gaf het aanwijzingen omtrent het aanplakken van biljetten en het vorderen van rijwielen.

  • Enkele inventarisnummers van dit archief zijn beperkt openbaar. Details staan vermeld in de rubriek "openbaarheid".

  • unittitle

  • titel archief

  • Kabinet van het Departement van Binnenlandse Zaken

  • origination

  • archiefvormer

  • Kabinet van het Departement van Binnenlandse Zaken

  • physdesc

  • omvang

  • 8,125 meter (713 inventarisnummers)

  • citeer- en aanvraaginstructie

  • Archiefstukken uit dit archief kunnen in de studiezaal van het NIOD worden aangevraagd onder vermelding van: archief 101b, Kabinet van het Departement van Binnenlandse Zaken, inv.no. ......

  • Bij het citeren in annotatie en verantwoording dient het archief tenminste eenmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna volstaat een verkorte aanhaling:

  • volledig: Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, Amsterdam, archief 101b, Kabinet van het Departement van Binnenlandse Zaken, inv.no....
    verkort: NIOD, archief 101b Kabinet Binnenlandse Zaken, inv.no.....

  • langmaterial

  • taal van de archiefbescheiden

  • Nederlands en Duits.

Process Info

  • bewerking

  • De inventaris is in maart 2011 vervaardigd door Doc.Direkt.